Ứng tác là gì?
Ứng tác là hình thức sân khấu mà diễn viên tạo ra nhân vật, lời thoại và câu chuyện ngay tại chỗ, từ một gợi ý nhỏ. Nghe như ngẫu hứng, nhưng thật ra ứng tác chạy bằng các trò chơi (game), mỗi trò có luật rất cụ thể.
Điều thú vị là: những luật ấy, khi mang ra ngoài đời, chính là luật của giao tiếp tốt. Vì vậy mục tiêu học ứng tác không phải để thành diễn viên, mà để hiểu mình hơn, biết khả năng của mình tới đâu, và tự tin hơn.
Đọc tiếp: vì sao ứng tác là công cụ để hiểu giao tiếp ↓Thu gọn ↑
Loài người đi xa nhờ giao tiếp
Con người không phải loài khoẻ nhất, nhanh nhất hay có răng nanh sắc nhất. Thứ giúp chúng ta đi xa là khả năng truyền ý nghĩ từ đầu người này sang đầu người khác: kể cho nhau nghe chỗ nào có nước, con thú nào nguy hiểm, ai đáng tin. Trong Sapiens, Yuval Noah Harari cho rằng chính ngôn ngữ và những câu chuyện chung đã giúp hàng nghìn người lạ phối hợp với nhau, điều không loài nào khác làm được.
Ngày nay ta vẫn sống bằng giao tiếp, trong phòng họp, trên Zalo, trong bữa cơm. Nhưng ta hiếm khi nhìn kỹ chính mình khi giao tiếp: ta có thật sự nghe, hay đang chờ đến lượt nói? Ta đón ý người khác, hay gạt đi theo phản xạ? Ta có để ý ánh mắt, khoảng lặng, một câu nói khác thường?
Ứng tác là chiếc kính lúp đặt lên những hành vi đó. Trên sân khấu không có kịch bản để trốn vào, mọi thói quen giao tiếp hiện ra rất rõ: chen lời, phủ nhận, đứng im, hay lắng nghe, tiếp lời, nâng bạn diễn lên. Nhìn thấy được thì mới sửa được. Đó là lúc sự tự tin bắt đầu: không phải tự tin vì thuộc bài, mà vì biết mình phản ứng thế nào và có thể chọn phản ứng tốt hơn.
Không ai ứng tác một mình
Bạn có thể tự tập đàn, tự chạy bộ, tự học ngoại ngữ. Nhưng không ai ứng tác một mình được. Một cảnh cần ít nhất hai người: một người đưa ra một lời mời (offer), như một câu thoại, một hành động, một cảm xúc, và người kia đón nhận rồi đáp lại. Câu đáp lại trở thành lời mời mới, và câu chuyện được dựng lên từ cả hai phía.
Đó cũng là mô hình gốc của mọi cuộc giao tiếp: người gửi, người nhận và vòng phản hồi giữa họ. Ứng tác bóc tách vòng ấy ra để ta tập từng phần:
- Không có kịch bản, lời mời của bạn diễn là chất liệu duy nhất bạn có, nên bạn buộc phải nghe thật.
- Cảnh diễn không thuộc về riêng ai, muốn cảnh hay bạn phải lo cho người kia.
- Không ai đoán trước được người kia sẽ nói gì, nên bạn tập bình tĩnh đón cái bất ngờ.
Vì vậy ứng tác không thể học chỉ bằng sách vở. Đọc giúp bạn hiểu, nhưng kỹ năng chỉ hình thành khi có người thật đứng trước mặt, trao cho bạn một lời mời thật. Rủ một người bạn cùng đăng ký →
Một bộ khung để tư duy
Mỗi cảnh ứng tác hay đều đi qua cùng một con đường. Thuật ngữ trong ngoặc là thuật ngữ chuẩn của trường phái long-form, phổ biến qua giáo trình của Upright Citizens Brigade (UCB).
- Lắng nghe: mọi thứ bắt đầu từ việc nghe và quan sát thật kỹ bạn diễn.
- Thực tế nền: ai, ở đâu, đang làm gì, tức là cái "bình thường". Có cái bình thường mới nhận ra cái bất thường.
- Điều bất thường đầu tiên: chi tiết đầu tiên lệch khỏi thực tế nền.
- Đóng khung game: gọi tên được mô hình hành vi bất thường ấy, biến nó thành một luật chơi rõ ràng.
- Chơi game bằng hai câu hỏi IF… THEN…, luân phiên như bước lên cầu thang.
Mang ra đời thật: trong một cuộc họp, bạn nghe kỹ, nắm bối cảnh chung, nhận ra điểm bất thường như một con số lạ hay một phản ứng khác thường, rồi gọi đúng tên vấn đề. Sau đó hỏi "nếu đúng vậy thì còn gì nữa?" để thấy hệ quả, và "vì sao lại vậy?" để tìm gốc rễ. Đây cũng là cách đạo diễn và biên kịch xây một cảnh, một nhân vật.
4 nguyên tắc, và một quy tắc ngầm
Mỗi nguyên tắc là một bài tập trên sân khấu, và một thói quen mang về công việc. Bấm vào từng quy tắc để đọc.
Lắng nghe thật sự
Lắng nghe trong ứng tác không phải là im lặng chờ người kia nói xong. Đó là nghe bằng cả tai, mắt và trí tưởng tượng: nghe lời nói, nhìn cử chỉ, cảm không khí, rồi hình dung thế giới bạn diễn vừa mở ra. Các bài tập nghe, quan sát và tưởng tượng giúp bạn dần có một bộ lọc riêng, biết đâu là tín hiệu quan trọng, đâu là tiếng ồn.
Ngoài đời, bộ lọc ấy giúp bạn nghe ra điều đồng đội cần mà chưa nói, điều sếp thật sự muốn sau một câu giao việc, nỗi ngại của nhân viên sau một câu "dạ vâng". Người nghe giỏi luôn là người được tin.
Sống ở giây phút hiện tại
Ta hay sống ở hai nơi không có thật: tiếc nuối quá khứ và lo lắng tương lai. Trên sân khấu ứng tác, điều đó là không thể. Còn nghĩ về câu thoại lúc nãy, hay chuẩn bị trước câu tiếp theo, bạn sẽ bỏ lỡ thứ bạn diễn vừa trao. Diễn viên phải be in the moment.
Đây cũng là điều nhiều truyền thống tâm linh đã nhắc từ lâu: an trú trong hiện tại, "đã về, đã đến", chánh niệm, thiền trong từng chuyển động. Ứng tác cho bạn một cách thực hành rất đời thường và vui vẻ. Công việc tốt lên khi đầu óc bạn ở đúng nơi cơ thể bạn đang có mặt.
“Có, và…”
"Có" là chấp nhận điều bạn diễn đưa ra là sự thật của cảnh. "Và" là góp thêm một viên gạch của mình. Từ chối một ý tưởng, cảnh dừng lại. "Có, và…", cảnh đi tiếp.
Trong công việc, không phải ý nào cũng đúng, và "Có, và…" không có nghĩa là gật đầu với mọi thứ. Nó có nghĩa là bắt đầu bằng việc tìm phần đáng giá trong ý của người khác rồi xây tiếp, thay vì phản xạ "Không, nhưng…". Một câu "Có, và…" mở ra nhiều cơ hội hơn mười câu phản bác.
Làm bạn diễn toả sáng
Trong ứng tác, việc của bạn không phải là toả sáng, mà là làm cho người kia toả sáng. Đó là tinh thần hiệp sĩ: dám buông quyền kiểm soát câu chuyện, sẵn sàng nâng người khác lên, và đỡ họ khi họ hụt chân. Khi ai cũng lo cho người kia, không ai bị bỏ lại, và cả nhóm cùng thành công.
Đi kèm là thái độ với cái sai: lỡ lời, quên tên nhân vật, đi lệch hướng đều không phải thất bại, mà là chất liệu. Nhóm giỏi biến cái sai thành hướng đi mới mà khán giả còn tưởng là cố ý.
Không còn quy tắc nào cả
Cuộc sống đã có quá nhiều quy tắc: luật giao thông, nội quy công ty, KPI, quy trình, phép lịch sự, chuẩn mực gia đình, thuật toán mạng xã hội, cả những "bí kíp thành công 7 bước". Thêm một bộ quy tắc nữa để nhớ khi đang nói chuyện thì chỉ thêm mệt.
Đọc tiếp ↓Thu gọn ↑
Ứng tác đi theo chiều ngược lại. Mục tiêu là luôn ở hiện tại, với tinh thần tươi mới, sẵn sàng đón nhận và một cái đầu rỗng, không mang sẵn kịch bản. Vì vậy, ở tầng cao nhất, ứng tác là không có quy tắc: các nguyên tắc đã ngấm thành bản năng thứ hai, bạn không còn phải nghĩ đến chúng nữa. Khi đó bạn tự nâng rung động của mình, và tự nhiên gặp được những người cùng tần số.
Cũng xin lưu ý: khi chưa thành thạo và chưa thật sự hiểu, áp dụng các quy tắc một cách máy móc, sáo rỗng đôi khi gây hiệu ứng ngược. Một câu "Có, và…" gượng gạo nghe còn giả hơn một lời từ chối thật lòng.
Con đường tới "không quy tắc" là tập đủ nhiều cùng người thật, chứ không phải đọc thật nhiều. Và bạn cần ít nhất một bạn diễn. Rủ ai đó đi cùng nhé →
“Mỗi tiểu phẩm như vậy luôn là tác phẩm duy nhất, không lặp lại.”
Ứng tác trong nghề đạo diễn của tôi
Với tôi, ứng tác không chỉ là một môn diễn. Đó là cách tôi dạy, cách tôi làm việc với người khác, và cách tôi làm ra tác phẩm. Vài nơi ứng tác đã đưa tôi tới:
Xem ứng tác trong 60 giây
Học ứng tác, bạn được gì?
Ứng tác dành cho ai?
Đọc bài chi tiết →Hỏi nhanh
Ứng tác khác stand-up comedy thế nào?
Stand-up thường là một người đứng nói với khán giả, chất liệu được viết và tập trước. Ứng tác là diễn theo nhóm, không kịch bản: các diễn viên dựng nhân vật và câu chuyện ngay tại chỗ, thường từ một gợi ý của khán giả. Stand-up rèn cách kể chuyện một mình. Ứng tác rèn lắng nghe, phản xạ và phối hợp với người khác.
Tôi nhút nhát, hướng nội, có học được không?
Được, và người hướng nội thường tiến bộ rất rõ vì vốn đã giỏi quan sát và lắng nghe. Lớp đi từ trò chơi nhóm nhỏ, an toàn, rồi mới đến cảnh diễn. Không ai bị ép lên sân khấu khi chưa sẵn sàng.
Có cần biết diễn xuất, hay phải là người hài hước?
Không. Lớp Cơ bản dành cho người chưa từng diễn. Ứng tác cũng không yêu cầu bạn cố gây cười: tiếng cười đến tự nhiên khi bạn nghe thật và phản ứng thật. Cố tỏ ra hài hước thường lại làm cảnh kém vui.
Học ứng tác giúp gì cho công việc?
Những kỹ năng luyện trong lớp dùng được ngay hôm sau: nghe hiểu ý người khác, nói rõ và tự tin trước nhóm, phản ứng bình tĩnh khi bị hỏi bất ngờ, đón ý đồng nghiệp bằng “Có, và…”, và làm việc nhóm ăn ý hơn. Vì vậy ứng tác được nhiều công ty dùng trong đào tạo kỹ năng mềm.
Một buổi học diễn ra thế nào, cần mặc gì?
Mỗi buổi khoảng 120 phút: khởi động bằng trò chơi, bài tập kỹ năng, dựng cảnh theo cặp hoặc nhóm, rồi cùng nhìn lại bài học. Bạn nên mặc đồ thoải mái, dễ vận động. Mỗi lớp 6–10 học viên để ai cũng được thực hành.
Con tôi 8–14 tuổi thì học lớp nào?
Bé học lớp Ứng tác Thiếu nhi riêng, nội dung và trò chơi phù hợp lứa tuổi: tập nói to, biết chờ lượt, biết chơi cùng bạn. Từ 15 tuổi học lớp Cơ bản cùng người lớn.
Tôi đi học một mình được không, hay phải rủ bạn?
Đi một mình hoàn toàn được: các bạn cùng lớp sẽ là bạn diễn của bạn. Nhưng vì ứng tác là môn tập thể, rủ thêm bạn bè hay đồng nghiệp đi cùng sẽ giúp hai bạn có người tập tiếp sau giờ học, và vui hơn nhiều.
Học xong lớp Cơ bản thì đi tiếp thế nào?
Sau Cơ bản 1 (10 buổi) là Cơ bản 2 (10 buổi). Tiếp theo bạn chọn một trong hai hướng: Đào tạo Diễn viên Ứng tác (32 buổi, 2 cấp độ) nếu muốn biểu diễn, hoặc Ứng tác Ứng dụng (10 buổi, mở sau tháng 6/2027) nếu muốn mang ứng tác vào nghề nghiệp.
Công ty tôi muốn tổ chức workshop thì làm thế nào?
High Comedia thiết kế workshop riêng cho doanh nghiệp, đội nhóm và cộng đồng: từ một buổi 3 giờ đến chuỗi nhiều buổi, tại văn phòng của bạn hoặc tại High Comedia. Hãy để lại thông tin ở form đăng ký và chọn “Workshop doanh nghiệp”, chúng tôi sẽ liên hệ tư vấn.
Có học thử không? Nếu nghỉ một buổi thì sao?
Bạn có thể đăng ký buổi học thử theo lịch ở mục Lịch khai giảng. Buổi Drop-in hằng tháng là buổi học thử, chỉ 150K. Nếu vắng một buổi có báo trước 24 giờ, bạn được học bù ở lớp sau hoặc nhận video và tài liệu tổng kết.
